Ćwiczenia ujeżdżeniowe — 20 zadań na czworoboku

Najczęstsze pytanie, jakie słyszę po treningu, brzmi: „a co mam robić sama w tygodniu?". Ludzie wychodzą z lekcji z głową pełną wskazówek, wsiadają trzy dni później i po dziesięciu minutach orientują się, że jeżdżą w kółko wzdłuż ściany, koń robi swoje, a one nie bardzo wiedzą, po co tam są. Nie dlatego, że im się nie chce. Dlatego, że nikt im nie powiedział, jak wygląda sensowna jednostka treningowa bez instruktora w środku ujeżdżalni.

Ten wpis powstał właśnie z tego. Zebrałam dwadzieścia ćwiczeń, które daję swoim uczniom najczęściej — od rzeczy tak podstawowych, że aż podejrzanych (jazda po linii prostej), po zadania, przy których trzeba już naprawdę umieć poukładać pomoce (łopatka do wewnątrz, kontrgalop). Nie jest to lista „od najłatwiejszego do najtrudniejszego", bo takie listy w jeździectwie kłamią. Jazda po linii prostej na młodym, krzywym koniu potrafi być trudniejsza niż ustąpienie od łydki na doświadczonym wałachu, który zna to od dziesięciu lat. To jest raczej zestaw narzędzi: dwadzieścia rzeczy, które umiesz wyjąć z kieszeni, kiedy wiesz, co dokładnie chcesz naprawić.

Zanim przejdziemy do ćwiczeń, dwie uwagi. Pierwsza: żadne ćwiczenie nie jest celem samo w sobie. Serpentyna nie jest po to, żeby zrobić serpentynę. Jest po to, żeby koń w dwóch kierunkach reagował tak samo, żeby dał się ustawić bez utraty rytmu i żeby ty zauważyła, że w jedną stronę wchodzisz w łuk ramieniem, a w drugą nie. Jeśli po dziesięciu serpentynach nic się nie zmieniło, to nie znaczy, że trzeba zrobić dwadzieścia — znaczy, że robisz je źle albo nie tego akurat koniowi potrzeba.

Druga: wszystko, co tu opisuję, zakłada konia zdrowego i sprzęt, który nie przeszkadza. Jeżeli koń przez trzy treningi z rzędu chodzi inaczej w lewo niż w prawo i żadne ćwiczenie tego nie rusza, to nie jest problem treningowy, tylko sygnał do rozmowy z weterynarzem. To samo dotyczy nagłej niechęci do kontaktu, machania głową czy oporu przy zebraniu. Zanim zaczniesz „poprawiać jeźdźcem", sprawdź konia i sprawdź sprzęt — o tym drugim napisałam osobno przy okazji dopasowania ogłowia, bo zaskakująco dużo „problemów treningowych" mieszka w źle zapiętym nachrapniku.

Skala szkoleniowa, czyli rama dla wszystkich dwudziestu ćwiczeń

Zanim wypiszę ćwiczenia, muszę wyjaśnić, według czego je porządkuję. Wszystko, co robimy w ujeżdżeniu, da się powiesić na sześciu hakach: rytm, rozluźnienie, kontakt, impuls, wyprostowanie, zebranie. To jest klasyczna skala szkoleniowa i chociaż brzmi jak teoria z podręcznika, w praktyce jest najpraktyczniejszą rzeczą, jaką znam. Bo mówi ci, w jakiej kolejności naprawiać.

Rytm to regularność i tempo. Stęp ma cztery takty, kłus dwa, galop trzy, i mają być równe — a to, jak szybko następują po sobie, ma być stałe. Koń, który przyspiesza na długiej ścianie i zwalnia w narożniku, nie ma rytmu, choćby wyglądał ładnie. Rytm jest pierwszy, bo bez niego nie ma czego mierzyć. Jeżeli tempo skacze, to nie wiesz, czy koń rozluźnił się po ćwiczeniu, czy po prostu zwolnił.

Rozluźnienie to swoboda w grzbiecie, w szyi, w ogonie, w szczęce. Rozluźniony koń oddycha miarowo, kiwa łagodnie szyją w stępie i galopie, chętnie sięga szyją w dół, gdy oddasz wodze. Napięty koń trzyma ogon jak deskę, chodzi krótkim, płaskim ruchem i przy każdej zmianie sytuacji podnosi głowę. Uwaga: rozluźnienie nie znaczy „na luźnej wodzy". Znaczy „bez oporu mięśniowego przeciwko temu, o co prosisz".

Kontakt to stałe, miękkie, elastyczne połączenie od łydki przez grzbiet do ręki. Nie chodzi o to, ile kilogramów trzymasz — chodzi o to, czy to połączenie jest równe po obu stronach i czy nie znika w przejściach. Dobry kontakt koń bierze sam, dlatego mówimy „koń szuka ręki", a nie „jeździec łapie pysk".

Impuls to chęć do ruchu do przodu, płynąca z zadu, przechodząca przez rozluźniony grzbiet. Nie mylić z prędkością. Koń może pędzić bez impulsu (leci na przodzie, grzbiet spięty) i może mieć duży impuls w wolnym, zebranym kłusie. Test jest prosty: poproś o więcej i sprawdź, czy koń natychmiast oddaje więcej ruchu, czy najpierw musi „się rozpędzić".

Wyprostowanie to równomierne obciążenie obu stron. Wszystkie konie są w jakimś stopniu krzywe — mają swoją wygodniejszą stronę, jak my mamy rękę wiodącą. Praca nad wyprostowaniem to nie jednorazowa naprawa, tylko coś, co robisz przez całe życie konia. Połowa ćwiczeń z tej listy istnieje głównie po to.

Zebranie to przeniesienie większej części ciężaru na zad, skrócenie ramy przy zachowaniu energii i podniesienie przodu. Jest ostatnie nie dlatego, że najważniejsze, tylko dlatego, że fizycznie niemożliwe bez pięciu poprzednich. Zebranie wymuszone ręką na koniu bez impulsu i bez rozluźnienia to nie zebranie, tylko skulenie — i to jest chyba najczęstszy błąd, jaki widuję u ludzi, którzy „chcą już robić poważne ujeżdżenie".

Jak czytać tę listę i jak jej nie używać

Każde ćwiczenie opisuję w tym samym układzie: po co je robisz, jak je wykonać, na co patrzeć w trakcie, jakie błędy popełnia się najczęściej i jak je uprościć albo utrudnić. To ostatnie jest ważniejsze, niż się wydaje. Ćwiczenie o odpowiednim poziomie trudności to takie, w którym udaje ci się mniej więcej siedem razy na dziesięć. Jeśli wychodzi za każdym razem — nic się nie uczysz, tylko potwierdzasz to, co już umiesz. Jeśli nie wychodzi nigdy — koń się frustruje, ty się frustrujesz, a jedyne, czego się uczycie, to że ten fragment treningu jest nieprzyjemny.

Nie próbuj zrobić dwudziestu ćwiczeń w jeden dzień. Na jeden trening bierz dwa, maksymalnie trzy, i zostaw sobie czas na to, żeby po każdym wrócić do zwykłego kłusa albo galopu i sprawdzić, czy coś się zmieniło. To sprawdzanie jest właściwie całym treningiem. Ćwiczenie jest pytaniem, a chód po ćwiczeniu — odpowiedzią.

Czworobok, litery i po co ci one

Standardowy czworobok ma wymiary 20 na 40 metrów, a duży — 20 na 60 metrów. Litery na bandach nie są dekoracją: dają ci punkty odniesienia, dzięki którym ćwiczenie jest mierzalne. „Przejście do stępa gdzieś tam przy końcu" to nie jest zadanie. „Przejście do stępa na literze" jest, bo albo trafiłaś, albo nie.

Na małym czworoboku litery wzdłuż ścian to A, K, E, H, C, M, B, F, a na linii środkowej D, X, G. Na dużym dochodzą jeszcze V, S, R, P oraz L i I na linii środkowej. Nie musisz znać ich na pamięć, żeby trenować — ale warto, bo dzięki temu potrafisz sobie zaplanować przejazd w głowie, zanim wsiądziesz, a to jest jedna z najbardziej niedocenianych umiejętności jeździeckich. Jeśli przygotowujesz się do egzaminu, to znajomość liter i podstawowych figur i tak cię czeka; pisałam o tym więcej we wpisie o brązowej odznace jeździeckiej.

Jeżeli nie masz dostępu do czworoboku z literami, zrób sobie własne punkty: dwa pachołki na środku długich ścian, dwa na linii środkowej, jeden na wjeździe. Pięć znaczników wystarczy, żeby większość ćwiczeń z tej listy miała sens. Na trawiastym placu możesz użyć drągów położonych płasko przy bandzie — tylko upewnij się, że koń ich nie deptnie w zwrocie.

Rozgrzewka, czyli pierwsze dwadzieścia minut, których nie wolno skrócić

Rozgrzewka nie jest wstępem do treningu. Rozgrzewka jest treningiem — po prostu o innym celu. Jej zadanie to rozgrzać mięśnie i ścięgna, rozruszać stawy, ustawić oddech i sprawdzić, w jakim stanie jest dzisiaj twój koń. Konie, tak jak ludzie, mają lepsze i gorsze dni, i najlepszą rzeczą, jaką możesz zrobić dla planu treningowego, jest przyjęcie do wiadomości, co dziś dostałaś.

Zaczynam zawsze od dziesięciu minut stępa na długiej, prawie luźnej wodzy. Nie pięciu. Dziesięciu. To nie jest czas stracony — w tym czasie chrząstki stawowe nasiąkają płynem, ścięgna stają się bardziej elastyczne, a koń przestawia się z „stoję w boksie" na „pracuję". W tym stępie nie prowadzę żadnego ćwiczenia poza pilnowaniem, żeby koń szedł do przodu, a nie wlókł się. Chodzę po całym czworoboku, zmieniam kierunki, wchodzę w narożniki. Jeśli koń jest spięty, dokładam jeszcze pięć minut i nic nie tracę.

Potem kłus w lekkim dosiadzie, w wyciągniętej ramie, na dużych figurach: koła dwudziestometrowe, przekątne, długie ściany. Cel jest jeden — żeby koń zaczął sięgać szyją do przodu i w dół i żeby grzbiet zaczął się bujać. Dopiero kiedy to się dzieje, wchodzę w krótki galop w obie strony, też w lekkim dosiadzie, też bez zbierania. Cała ta część trwa u mnie zwykle dwadzieścia do dwudziestu pięciu minut i dopiero po niej sięgam po ćwiczenia z tej listy.

Na koniec treningu ta sama zasada w drugą stronę: minimum dziesięć minut stępa na luźnej wodzy, żeby tętno spadło, mięśnie się wychłodziły, a koń zszedł z napięcia. Zsiadanie z konia dwie minuty po ostatnim galopie to jeden z tych drobiazgów, które przez lata zbierają się w koński grzbiet.

Ćwiczenia na rytm i linię (1–4)

Ta grupa wygląda najnudniej z całej listy i jest z niej najważniejsza. Wszystko, co potem robisz na łuku, w przejściach i w ćwiczeniach bocznych, stoi na tym, czy koń potrafi iść prosto w równym tempie. Jeśli nie potrafi, każda kolejna figura tylko schowa problem pod ładniejszym opakowaniem.

1. Jazda po linii prostej

Cel. Wyprostowanie i rytm. Koń idący prosto to koń, który stawia tylne nogi w ślady przednich i obciąża obie strony ciała podobnie. Brzmi banalnie, dopóki nie zjedziesz na linię środkową bez bandy pod bokiem i nie zobaczysz, jak koń pływa.

Jak wykonać. Zjedź na linię środkową w A i przejedź ją do C. Potem to samo z C do A. Następnie linia równoległa do długiej ściany, ale w odległości pięciu metrów od niej — bez bandy, która ustawia konia za ciebie. W kłusie najpierw w lekkim dosiadzie, potem w pełnym. Na koniec galop po linii środkowej, jeśli koń jest na to gotowy. Patrz na punkt na końcu linii, nie na uszy konia — wzrok prowadzi ramiona, ramiona prowadzą miednicę.

Na co zwrócić uwagę. Prostość robi się od zadu, nie od pyska. Jeżeli zad ucieka w prawo, to nie przestawiaj przodu w prawo — przywróć zad pod tułów, delikatnie cofając prawą łydkę i podtrzymując lewą. Druga rzecz: kontroluj równość wodzy. Większość „krzywych koni" to konie, których jeździec trzyma jedną wodzę o pięć centymetrów krócej i nie ma o tym pojęcia. Zerknij raz na dłonie, potem znów na punkt przed sobą.

Typowe błędy. Prowadzenie konia jedną wodzą, jak kierownicą. Patrzenie w dół, co zamyka klatkę piersiową i przesuwa ciężar do wewnątrz. Zwalnianie na linii środkowej, bo bez bandy jeździec czuje się mniej pewnie i podświadomie przyhamowuje. I najczęstszy: skręcanie na sam koniec linii, żeby „ładnie skończyć" — koń uczy się wtedy, że linia prosta zawsze kończy się wcześniej niż zapowiedziano.

Łatwiej. Jedź prostą wzdłuż długiej ściany, w odległości metra od bandy — masz punkt odniesienia, ale koń już nie opiera się o ścianę. Albo postaw dwa pachołki w odległości dwunastu metrów i przejeżdżaj tylko ten odcinek, w stępie.

Trudniej. Linia środkowa z zatrzymaniem w X, czterema sekundami postoju i ruszeniem prosto do C. Albo linia środkowa w galopie ze zmianą prowadzenia przez kłus w X. Jeśli koń trzyma prostą przy zmianie chodu, naprawdę jest prosty.

2. Przejścia w narożnikach

Cel. Nauczyć konia wchodzić w narożnik zamiast go ścinać, a jeźdźca — przygotowywać zwrot z wyprzedzeniem. Narożnik to ćwierć wolty, a nie miejsce, w którym koń grzecznie zawraca sam.

Jak wykonać. Jedziesz kłusem po długiej ścianie. Trzy kroki przed narożnikiem robisz przejście do stępa, przechodzisz narożnik stępem, dbając o to, żeby koń był ustawiony do wewnątrz i żeby faktycznie wjechał w róg, a nie ściął go po skosie. Zaraz po wyjściu z narożnika — kłus. To samo w każdym z czterech narożników, przez dwa okrążenia. Potem zmiana kierunku i to samo.

Na co zwrócić uwagę. Głębokość narożnika ma odpowiadać możliwościom konia. Młody koń wchodzi w narożnik jak w ćwiartkę koła dziesięciometrowego, wytrenowany — jak w ćwiartkę sześciometrowego. Wymuszanie głębokiego narożnika na koniu, który nie zgina się w żebrach, kończy się wypadnięciem zadu albo utratą rytmu. Zewnętrzna wodza i zewnętrzna łydka pilnują, żeby ramię i zad nie wypadły na zewnątrz.

Typowe błędy. Przejście „w" narożniku zamiast przed nim, przez co koń traci równowagę w łuku. Zaglądanie do wewnątrz całym tułowiem, co zrzuca jeźdźca do środka. Ciągnięcie wewnętrzną wodzą, przez co koń wygina szyję i wypada barkiem na zewnątrz. Ostatni jest najgroźniejszy, bo wygląda na sukces — koń „patrzy w łuk", tylko cała reszta jego ciała idzie gdzie indziej.

Łatwiej. Zamiast pełnego przejścia do stępa, zrób tylko wyraźne skrócenie kłusa na trzy–cztery kroki. Albo pracuj w stępie i przejście rób do zatrzymania.

Trudniej. Galop przed narożnikiem, kłus w narożniku, galop po wyjściu — z tej samej nogi. Albo pełne przejście galop–stęp–galop w rogach, jeśli koń już to unosi. To ćwiczenie bardzo szybko pokazuje, czy zebranie jest prawdziwe, czy tylko krótsza wodza.

3. Kwadraty

Cel. Precyzja zwrotu i kontrola barków. Kwadrat to figura, w której koń idzie prosto, a potem wykonuje ćwierć zwrotu w konkretnym miejscu — i nic pomiędzy. Bezlitośnie pokazuje, kto steruje barkami konia.

Jak wykonać. Wyznacz kwadrat o boku dwudziestu metrów, najlepiej korzystając z liter jako narożników. Jedziesz stępem po boku, na kilka kroków przed rogiem przygotowujesz konia (delikatnie zbierasz, ustawiasz), a w rogu wykonujesz ćwierć obrotu na zadzie lub, prościej, krótki zwrot na trzy–cztery kroki. Potem znowu prosto. Cztery rogi, dwa okrążenia w każdą stronę. Kiedy w stępie idzie gładko, spróbuj tego samego kłusem, z tym że w rogach robisz łuk o promieniu około trzech metrów.

Na co zwrócić uwagę. Bok kwadratu ma być naprawdę prosty — najczęściej okazuje się lekkim łukiem. Zwrot ma się zaczynać i kończyć w wyznaczonym miejscu, a nie „gdzieś tam". W trakcie zwrotu koń nie może cofnąć się rytmicznie ani przystanąć; jeśli przystaje, zwrot jest za ostry.

Typowe błędy. Rysowanie kółka zamiast kwadratu — czyli zaokrąglanie rogów tak bardzo, że figura znika. Utrata impulsu w rogach, bo jeździec skupia się na sterowaniu i przestaje jechać do przodu. Zbyt duży udział ręki: kwadrat robi się zewnętrzną wodzą i łydką, wewnętrzna wodza tylko ustawia.

Łatwiej. Kwadrat dziesięciometrowy w stępie z bardzo łagodnymi rogami, potraktowanymi jak ćwiartka koła sześciometrowego. Można też oznaczyć rogi pachołkami.

Trudniej. Kwadrat o boku dziesięciu metrów w zebranym kłusie, z półzatrzymaniem przed każdym rogiem. Albo kwadrat, w którym każdy róg wykonujesz jako pół wolty pięciometrowej — to już praktycznie praca nad zebraniem.

4. Ćwiczenie na symetrię jeźdźca

Cel. Znaleźć własną krzywiznę. Prawie każdy jeździec siedzi asymetrycznie — jedno biodro niżej, jedno ramię do przodu, jedna ręka cięższa. Koń dostosowuje się do nas szybciej, niż my do niego, więc spora część „krzywizny konia" to w rzeczywistości krzywizna jeźdźca odbita jak w lustrze.

Jak wykonać. Seria testów, każdy po dwie–trzy minuty. Pierwszy: jazda stępem z zamkniętymi oczami przez sześć–osiem kroków (tylko na spokojnym koniu, na ogrodzonym placu, najlepiej gdy ktoś jest w pobliżu) i sprawdzenie, w którą stronę czujesz, że siedzisz. Drugi: puść jedną wodzę na dwadzieścia kroków, potem drugą — która strona bardziej się „rozpada"? Trzeci: kłus bez strzemion, po pięć kroków w dosiadzie pełnym, sprawdzając, czy obie kości kulszowe czujesz tak samo. Czwarty: jazda po kole dwudziestometrowym najpierw w lewo, potem w prawo, i porównanie, w którą stronę trudniej utrzymać ramiona równolegle do ramion konia.

Na co zwrócić uwagę. Nie próbuj się „wyprostować" siłą. Asymetria mieszka w napięciu, a nie w pozycji, więc korekta polega raczej na rozluźnieniu strony, która pracuje za mocno, niż na dociskaniu drugiej. Najprostsze narzędzie: świadomy, długi wydech i pozwolenie, żeby cięższe biodro opadło.

Typowe błędy. Testowanie przez trzydzieści sekund i wyciąganie wniosków. Sprawdzanie tylko w kłusie, gdzie ruch maskuje wszystko. Naprawianie symetrii na koniu, który akurat kuleje — wtedy mierzysz jego problem, nie swój.

Łatwiej. Poproś kogoś, żeby nagrał ci trzydzieści sekund jazdy od tyłu i od przodu. Obraz powie ci w minutę to, czego czuciem szukałabyś miesiąc. Warto też wykonać część tych testów w stępie na lonży, żeby w ogóle nie zajmować się sterowaniem.

Trudniej. Te same testy w galopie i w przejściach. Asymetria najsilniej wychodzi w momentach zmiany: w chwili przejścia kłus–galop większość z nas odruchowo dociąża jedną stronę. Praca nad tym przydaje się nie tylko w ujeżdżeniu — w skokach ten sam nawyk potrafi zepsuć całe dojście do przeszkody, o czym piszę we wpisie o ćwiczeniach dla skoczków.

Figury na łuku (5–8)

Łuk jest w ujeżdżeniu najprostszym narzędziem do zginania konia w żebrach, do przenoszenia ciężaru na wewnętrzną tylną nogę i do sprawdzania, czy koń rzeczywiście idzie po torze, który mu wyznaczasz. Cała trudność polega na tym, żeby łuk był kołem, a nie jajkiem — a jajko rysuje się samo, jeśli tylko przestaniesz pilnować.

5. Koło 20 metrów i jego zmniejszanie

Cel. Ustawienie, zgięcie i regularność. Koło dwudziestometrowe jest łagodne na tyle, że utrzymuje rytm nawet u młodego konia, a zmniejszanie go daje kontrolowany wzrost trudności — im mniejszy promień, tym więcej pracy dla wewnętrznej tylnej nogi.

Jak wykonać. Zacznij od koła dwudziestometrowego w kłusie, na wysokości A lub C. Przejedź je dwa razy i sprawdź, czy tor się powtarza — czyli czy drugie okrążenie mija te same punkty co pierwsze. Potem, spiralą, zmniejszaj koło o mniej więcej dwa metry na okrążenie: dwadzieścia, osiemnaście, szesnaście, czternaście. Zatrzymaj się na takiej średnicy, przy której koń jeszcze utrzymuje rytm i zgięcie. Następnie spiralą powiększ z powrotem do dwudziestu, wypychając konia na zewnątrz wewnętrzną łydką, a nie zewnętrzną wodzą.

Na co zwrócić uwagę. Zmniejszanie musi być stopniowe i sterowane łydką oraz obrotem tułowia jeźdźca, nie wodzą. Zgięcie ma być równomierne od potylicy do ogona — jeśli szyja wygina się mocno, a żebra wcale, to koń nie jest zgięty, tylko skręcony. Kontroluj też, czy tempo nie rośnie przy zmniejszaniu; naturalnym odruchem konia jest przyspieszenie, żeby uciec od dociążenia wewnętrznej nogi.

Typowe błędy. Wpadanie barkiem do środka, zwłaszcza w trudniejszą stronę. Rysowanie kwadratowego koła z prostymi odcinkami między łukami. Za wczesne schodzenie na średnicę dwunastu metrów i mniej u konia, który nie utrzyma na tym rytmu.

Łatwiej. Rób to samo w stępie i schodź tylko do szesnastu metrów. Możesz też ustawić cztery pachołki w punktach, w których koło dwudziestometrowe dotyka ścian i linii — koło od razu przestaje być jajkiem.

Trudniej. Spirala w galopie z dziesięciu metrów do dwudziestu i z powrotem. Albo spirala w kłusie ze zmniejszaniem do dziesięciu, po czym zamiast powiększać — ustąpienie od łydki po spirali z powrotem na dwadzieścia. To jedno z najlepszych ćwiczeń na wewnętrzną tylną nogę, jakie znam.

6. Wolty

Cel. Zgięcie i zebranie. Wolta, czyli koło o średnicy sześciu, ośmiu lub dziesięciu metrów, wymusza krótszy krok i większe podstawienie zadu. Jest też świetnym testem: koń, który na wolcie traci rytm albo wypada zadem, nie jest jeszcze gotowy na ćwiczenia boczne.

Jak wykonać. Zacznij od wolty dziesięciometrowej w stępie, wykonanej z długiej ściany — wjeżdżasz w literze, rysujesz koło i wracasz na ścianę dokładnie w tym samym punkcie. Sprawdź, czy wracasz w to samo miejsce; to podstawowe kryterium poprawności. Potem wolta dziesięciometrowa w kłusie, po dwie w każdą stronę, przeplatane odcinkiem prostym. Dopiero gdy dziesiątka jest równa i rytmiczna, schodź do ośmiu metrów.

Na co zwrócić uwagę. Wolta ma pozostać okrągła — najczęściej pierwsza połowa wychodzi ładnie, a druga spłaszcza się w kierunku ściany, bo koń „ciągnie do domu". Zewnętrzna wodza kontroluje wielkość i pilnuje zewnętrznego barku, wewnętrzna łydka podtrzymuje ruch i zgięcie, zewnętrzna łydka trzyma zad. Ramiona jeźdźca obracają się razem z ramionami konia.

Typowe błędy. Robienie wolty samą wewnętrzną wodzą — koń wtedy skręca szyję, wypada barkiem i rysuje figurę większą, niż zamierzałaś. Utrata impulsu, przez co wolta staje się serią coraz wolniejszych, coraz krótszych kroków. Zbyt wiele wolt pod rząd: to ćwiczenie mocno obciąża wewnętrzną tylną nogę i staw skokowy, więc rób je porcjami po dwie–trzy i przeplataj jazdą po prostej.

Łatwiej. Wolta dwunastometrowa w stępie, z pachołkiem w środku jako punktem odniesienia. Możesz też wykorzystać narożnik: wjazd w róg jak w ćwiartkę wolty i wyjście na ścianę.

Trudniej. Wolta ośmiometrowa w kłusie zebranym, a przy zaawansowanym koniu — wolta dziesięciometrowa w galopie. Jeszcze trudniejszy wariant: wolta, po której natychmiast wchodzisz w łopatkę do wewnątrz wzdłuż ściany. Zgięcie z wolty przenosi się wtedy prosto w ćwiczenie boczne.

7. Serpentyny

Cel. Zmiana ustawienia i sprawdzenie symetrii. Serpentyna to seria łuków w przeciwne strony poprzedzielanych krótkimi prostymi — czyli dokładnie ta sytuacja, w której widać, że koń w jedną stronę zgina się chętnie, a w drugą udaje.

Jak wykonać. Klasyczna serpentyna trzyłukowa na czworoboku 20 na 40: wjeżdżasz w A, rysujesz trzy równe łuki na całą szerokość ujeżdżalni, wychodzisz w C. Każdy łuk kończy się krótkim odcinkiem prostym przy przejściu przez linię środkową — właśnie tam zmieniasz ustawienie. W kłusie zacznij od trzech łuków, potem spróbuj czterech (łuki robią się ciaśniejsze), a przy dobrym koniu pięciu.

Na co zwrócić uwagę. Łuki mają być równe. Prawie zawsze pierwszy jest największy, a ostatni najmniejszy, bo jeźdźcowi kończy się miejsce. Zmiana ustawienia następuje na prostej, przez moment „na wprost" — koń ma przez chwilę iść prosto, a nie przerzucać się z jednego zgięcia w drugie. To ten moment prostoty jest treścią ćwiczenia.

Typowe błędy. Serpentyna prowadzona ręką, przez co koń kiwa głową na boki, a barki idą własnym torem. Przyspieszanie w trudniejszą stronę. Zapominanie o zewnętrznej łydce, przez co zad wypada na zewnątrz przy każdej zmianie. I klasyk: pilnowanie kształtu figury tak bardzo, że jeździec przestaje jechać do przodu i cała serpentyna robi się ospała.

Łatwiej. Serpentyna dwułukowa w stępie, czyli w praktyce duże S przez całą ujeżdżalnię. Albo trzy łuki, ale w stępie i z zatrzymaniem na linii środkowej przy każdej zmianie ustawienia.

Trudniej. Serpentyna czterołukowa w kłusie zebranym z półzatrzymaniem przed każdą zmianą. W galopie — serpentyna dwułukowa z przejściem przez kłus na linii środkowej i zmianą nogi, a przy koniu, który to unosi, serpentyna z kontrgalopem w jednym z łuków.

8. Ósemki

Cel. Płynna zmiana zgięcia w miejscu, które ty wybierasz, i utrzymanie równego rytmu mimo tej zmiany. Ósemka to dwa koła stykające się w jednym punkcie — a punkt styku to cała trudność.

Jak wykonać. Najprostsza wersja: dwa koła dwudziestometrowe stykające się w X. Jedziesz koło w lewo od A, w X przechodzisz przez moment prosto, zmieniasz ustawienie i rysujesz koło w prawo do C. Wersja trudniejsza to dwie wolty dziesięciometrowe po obu stronach linii środkowej. W kłusie zrób pięć–sześć powtórzeń, potem odpocznij na prostej.

Na co zwrócić uwagę. Koła mają być tej samej wielkości. Najlepszy test to zamknięcie oczu na moment po figurze i uczciwa odpowiedź na pytanie, czy w prawo nie było mniejsze. W punkcie styku koń robi jeden–dwa kroki prosto: najpierw prostujesz, potem ustawiasz w nową stronę. Bez tej pauzy powstaje szarpnięcie, które koń zapamiętuje jako nieprzyjemne.

Typowe błędy. Zmiana ustawienia wykonana samą ręką, bez przeniesienia ciężaru jeźdźca i bez zmiany łydek. Ścinanie środka ósemki, przez co powstaje figura przypominająca leniwe S. Przyspieszanie po zmianie kierunku — koń wypada z równowagi i ratuje się prędkością.

Łatwiej. Ósemka z dwóch kół dwudziestometrowych w stępie, z wyraźnym, długim odcinkiem prostym w środku. Możesz nawet zatrzymać się w punkcie styku, przez trzy sekundy postać i dopiero ruszyć w drugie koło.

Trudniej. Ósemka z dwóch wolt dziesięciometrowych w kłusie zebranym. W galopie: ósemka z dwóch kół dwudziestometrowych ze zmianą nogi przez kłus w punkcie styku — a docelowo, u koni na wyższym poziomie wyszkolenia, ze zmianą w locie. Zanim jednak zaczniesz myśleć o zmianach w locie, upewnij się, że kontrgalop jest pewny w obie strony.

Przejścia i zmiany tempa (9–12)

Jeśli miałabym wybrać jedną kategorię ćwiczeń i zostawić tylko ją, wybrałabym przejścia. Poprawiają praktycznie wszystko: reakcję na pomoce, podstawienie zadu, kontakt, uwagę konia, a przy okazji budują mięśnie zadu skuteczniej niż godzina jazdy w jednym tempie. Konie, które robią dużo przejść, chodzą inaczej — i to widać po miesiącu, nie po roku.

9. Zmiany kierunku przez przekątną

Cel. Prostość na długim odcinku bez bandy, precyzja wejścia i wyjścia oraz płynna zmiana ustawienia na końcu przekątnej.

Jak wykonać. Klasycznie: z narożnika przy literze M jedziesz przekątną do litery K po drugiej stronie i tam wchodzisz w nowy kierunek. Wjazd w przekątną zaczyna się po wyjściu z narożnika, a nie w samym rogu; wyjście kończy się przed narożnikiem, żeby zdążyć wyprostować konia i ustawić go w nową stronę. Zrób po cztery przekątne w każdą stronę w kłusie, potem w galopie ze zmianą prowadzenia przez kłus na środku.

Na co zwrócić uwagę. Środek przekątnej powinien wypaść dokładnie w X. Sprawdź to — bardzo dużo osób jedzie „mniej więcej przekątną", która w rzeczywistości jest łagodnym łukiem. Na całej długości koń ma iść prosto, z ledwie zaznaczonym ustawieniem w kierunku, z którego wyjechał, aż do momentu przygotowania zmiany. W galopie pilnuj, żeby na przekątnej koń nie zaczął wypadać zadem do wewnątrz — to najczęstsza usterka.

Typowe błędy. Zbyt późne wejście w przekątną, przez co linia zaczyna się w połowie ściany. Zmiana ustawienia w połowie odcinka, „na zapas". Ścinanie ostatnich metrów, żeby zdążyć przed narożnikiem. Utrata tempa w środku ujeżdżalni, gdzie koń nagle traci punkt odniesienia.

Łatwiej. Krótsze przekątne, czyli zmiana kierunku przez pół czworoboku, w stępie. Możesz też oznaczyć X pachołkiem i po prostu celować w niego.

Trudniej. Przekątna z przedłużeniem wykroku w środku i skróceniem przed literą wyjściową. Albo przekątna w galopie z prostym kontrgalopem po wyjściu — jedziesz z M do K, ale po dojechaniu do K kontynuujesz w kontrgalopie przez krótką ścianę.

10. Przejścia międzychodowe

Cel. Reakcja na pomoce i podstawienie zadu. Przejście międzychodowe to zmiana chodu: stęp–kłus, kłus–galop i w drugą stronę. Dobre przejście jest szybkie w reakcji, ale płynne w ruchu, bez podnoszenia głowy i bez „upadania" w nowy chód.

Jak wykonać. Wyznacz litery i rób przejścia dokładnie na nich. Prosty schemat na jeden trening: kłus na całym okrążeniu, stęp od A do F, kłus od F do B, stęp od B do M, kłus od M do C — i tak przez trzy okrążenia. Potem to samo z parą kłus–galop. Celuj w piętnaście do dwudziestu pięciu przejść w jednej serii, z przerwami na swobodny kłus pomiędzy.

Na co zwrócić uwagę. Przejście przygotowujesz półzatrzymaniem — krótkim, jednoczesnym użyciem dosiadu, łydki i ręki, po którym natychmiast oddajesz. Koń ma zmienić chód w konkretnym kroku, a nie „w ciągu paru kroków". W przejściu w dół pilnuj, żeby noga poszła do przodu razem z hamowaniem; przejście zrobione samą ręką wypycha konia na przód i wybija mu głowę w górę.

Typowe błędy. Przejście w dół z odpuszczoną łydką — koń rozsypuje się na cztery strony. Przejście w górę wykonane pięciokrotnym kopnięciem zamiast jednym wyraźnym sygnałem. Trzymanie ręki w przejściu do góry, przez co koń dostaje sprzeczne polecenia. I stały ulubieniec: robienie przejść zawsze w tych samych miejscach, przez co koń zaczyna je przewidywać i wykonywać sam.

Łatwiej. Przejścia tylko stęp–kłus, w lekkim dosiadzie, bez pilnowania konkretnej litery — najpierw ma być gładko, potem dokładnie.

Trudniej. Przejścia z pominięciem chodu: stęp–galop i galop–stęp. To już wymaga prawdziwego zebrania i pewnego podstawienia zadu, ale jest jednym z najlepszych ćwiczeń wzmacniających, jakie istnieją. Rób ich mało, nie więcej niż sześć–osiem w treningu.

11. Przejścia wewnątrzchodowe — przedłużanie i skracanie wykroku

Cel. Regulacja długości kroku bez zmiany rytmu. To jest ta umiejętność, która odróżnia konia „jadącego" od konia „ujeżdżonego": potrafisz w tym samym kłusie zrobić krok dłuższy i krótszy, a częstotliwość kroków zostaje taka sama.

Jak wykonać. Na kole dwudziestometrowym w kłusie: pół koła w normalnym roboczym, pół koła w wyraźnie krótszym. Kiedy to działa, przenieś ćwiczenie na ściany — długie ściany przedłużasz, krótkie skracasz. Potem na przekątną: od narożnika do X przedłużasz, od X do końca skracasz. W galopie ta sama zasada, tylko odcinki niech będą dłuższe, bo koń potrzebuje więcej miejsca na zebranie się.

Na co zwrócić uwagę. Przedłużenie idzie z zadu — najpierw dosiad i łydka mówią „więcej", a ręka pozwala ramie się wydłużyć. Jeżeli koń przy przedłużeniu tylko przyspiesza rytm i drobi, to znaczy, że pchasz go na przód, a nie do przodu. Skracanie z kolei robi się dosiadem i brzuchem, nie ręką; ręka tylko odbiera to, co dosiad przygotował.

Typowe błędy. Mylenie przedłużenia z przyspieszeniem. Zbyt długie odcinki przedłużenia, po których koń jest zmęczony i traci równowagę. Skracanie do momentu, w którym koń gaśnie i przestaje pchać zadem — skrócony krok ma być krótszy, ale nadal aktywny. Brak wyraźnej granicy: przedłużenie i skrócenie mają mieć konkretny początek i koniec, inaczej koń nie zrozumie, o co pytasz.

Łatwiej. W stępie: dziesięć kroków dłuższych, dziesięć krótszych, powtórzone po kilka razy na okrążeniu. W stępie łatwiej to wyczuć, bo masz czas na każdą reakcję.

Trudniej. Trzy stopnie zamiast dwóch: skrócony, roboczy, przedłużony, płynnie przechodzące jeden w drugi na jednej ścianie. Albo przedłużenie na przekątnej z półzatrzymaniem dokładnie w X, po którym wracasz do przedłużenia. Koń, który to robi bez podnoszenia głowy, ma naprawdę dobrze podstawiony zad.

12. Zatrzymanie i cofanie

Cel. Prostość, posłuszeństwo i podstawienie zadu. Zatrzymanie i cofanie to jedno z niewielu ćwiczeń, w których od razu widzisz, czy koń stoi na czterech nogach równomiernie, czy na trzech i jednej wystawionej gdzieś obok.

Jak wykonać. Ze stępa: półzatrzymanie, potem zatrzymanie, cztery sekundy nieruchomo, cofnięcie o cztery kroki, znów cztery sekundy postoju i ruszenie stępem do przodu. Kiedy to idzie gładko, wchodź w zatrzymania z kłusa — najpierw przez kilka kroków stępa, potem bezpośrednio. Cofanie: obie łydki proszą o ruch, ręka nie pozwala iść do przodu, więc ruch idzie do tyłu; w chwili, gdy koń zrobi pierwszy krok w tył, ręka mięknie.

Na co zwrócić uwagę. Koń ma cofać się w parach po przekątnej, prosto, spokojnie, bez podnoszenia głowy. Liczba kroków jest ustalona z góry przez ciebie, nie przez konia. Po cofnięciu zawsze wracasz do ruchu do przodu — to zamyka ćwiczenie i pilnuje, żeby koń nie zaczął traktować cofania jako sposobu na wymigiwanie się od pracy.

Typowe błędy. Ciągnięcie konia do tyłu ręką, bez łydki; koń wtedy podnosi głowę, zapada w grzbiecie i cofa się jak rak. Cofanie „ile wyjdzie", bez policzonych kroków. Zbyt częste powtarzanie — cofanie jest wymagające dla zadu i sześć powtórzeń w treningu to naprawdę dużo. I błąd, który najbardziej mnie boli: używanie cofania jako kary. Koń nie ma się bać tego ćwiczenia, ma je rozumieć.

Łatwiej. Cofanie z ziemi, z pozycji przed koniem, na kantarze — koń uczy się samego ruchu bez ciężaru jeźdźca. Potem to samo z siodła, ale tylko o dwa kroki.

Trudniej. Sekwencja: zatrzymanie, cofnięcie cztery kroki, natychmiastowe ruszenie kłusem. Albo cofanie po linii środkowej bez bandy pod bokiem, co bezlitośnie pokazuje, w którą stronę zad ucieka. Bardzo zaawansowany wariant to cofnięcie zakończone ruszeniem w galop.

Ćwiczenia rozluźniające i regeneracyjne (13–16)

Ta grupa istnieje po to, żeby koń i jeździec mieli z czego czerpać. Trening złożony wyłącznie z wymagających zadań daje krótki wzrost formy i długi spadek chęci. Poniższe cztery ćwiczenia wplatam między trudniejsze zadania albo robię z nich całe, lekkie jednostki treningowe — i to nie są dni stracone.

13. Praca na luźnej wodzy i wyciąganie szyi w dół

Cel. Rozluźnienie grzbietu i sprawdzenie, czy koń faktycznie pracuje przez grzbiet, czy tylko utrzymuje ładną sylwetkę, bo trzymasz go za pysk. Koń, który przy oddaniu wodzy sięga nosem w przód i w dół, mówi ci, że grzbiet był rozluźniony. Koń, który przy oddaniu wodzy wystrzeliwuje głowę do góry i przyspiesza, mówi, że nie był.

Jak wykonać. W kłusie na kole dwudziestometrowym stopniowo, centymetr po centymetrze, wypuszczaj wodze przez palce, zachowując delikatny kontakt. Koń ma podążać za ręką nosem w przód i w dół, aż linia jego szyi opadnie mniej więcej do wysokości stawu barkowego. Utrzymaj tak przez pół koła, potem równie stopniowo zbierz wodze z powrotem. Powtórz cztery–pięć razy, w obu kierunkach, także w galopie.

Na co zwrócić uwagę. Wypuszczanie ma być powolne. Rzucenie wodzy w jednej chwili to nie to samo ćwiczenie — wtedy koń nie sięga, tylko traci podparcie. Tempo ma pozostać identyczne. Jeżeli po oddaniu wodzy koń przyspiesza, wróć do krótszej wodzy, popracuj jeszcze chwilę nad rytmem i spróbuj ponownie za pięć minut.

Typowe błędy. Wypuszczanie wodzy przy jednoczesnym odpuszczeniu łydki — koń traci wtedy powód, żeby się wyciągnąć. Zbieranie wodzy szarpnięciem, co uczy konia, że opuszczenie szyi kończy się nieprzyjemnie. Mylenie wyciągnięcia w dół z „rolkurem" i ściąganiem nosa do klatki piersiowej: chodzi o wyciągnięcie w przód i w dół, z nosem przed pionem.

Łatwiej. Robić to w stępie, na całym okrążeniu, kilka razy w trakcie rozgrzewki. Jeśli koń w ogóle nie sięga, popracuj najpierw na drągach — one same z siebie zachęcają do opuszczenia szyi.

Trudniej. Pełne oddanie wodzy na trzy–cztery kroki (obie ręce do przodu wzdłuż szyi, kontakt zerowy) w kłusie i w galopie, z zachowaniem tempa i sylwetki, a potem powrót do kontaktu. To jest właściwie test, a nie ćwiczenie — pokazuje, ile z tego, co widzisz, robi koń, a ile twoja ręka.

14. Praca na drągach

Cel. Regularność, rozluźnienie grzbietu, wzmocnienie i lepsze zgięcie stawów. Drągi wymuszają na koniu uniesienie nóg i skupienie wzroku pod siebie, co naturalnie zaokrągla grzbiet. Poprawiają też ostrożność i koordynację — dlatego są równie ważne dla ujeżdżeniowców, jak dla skoczków.

Jak wykonać. Zacznij od jednego drąga na ziemi, przejeżdżanego stępem, potem kłusem, prostopadle i przez sam środek. Potem cztery drągi w rzędzie: w stępie rozstaw około 0,8–0,9 metra, w kłusie około 1,2–1,4 metra, w galopie około 3–3,5 metra. To są punkty wyjścia, które trzeba dopasować do konkretnego konia — obserwuj, czy koń wchodzi w odległości swobodnie, czy musi drobić albo wyciągać się nienaturalnie. Rób po cztery–sześć przejazdów, z przerwami.

Na co zwrócić uwagę. Najazd ma być prosty i przez środek drągów. Tempo przed drągami i za nimi ma być takie samo — najczęstszy problem to przyspieszenie po ostatnim drągu. Trzymaj rękę miękką i pozwól szyi opaść; drągi mają zachęcać do rozciągnięcia, a nie do walki z kontaktem. Sprawdź też podłoże: drągi na twardym, nierównym gruncie to niepotrzebne ryzyko.

Typowe błędy. Za dużo drągów na raz. Cztery to praca, osiem to obciążenie — a przy koniu niewytrenowanym prowadzi to do zakwasów i zniechęcenia. Zła odległość, przy której koń stale się potyka. Wpatrywanie się w drągi zamiast w punkt za nimi. Robienie serii przez pół treningu bez przerw.

Łatwiej. Dwa drągi zamiast czterech, w stępie, z dużym odstępem. Możesz też ułożyć drągi wachlarzowo na kole i przejeżdżać po ich krótszym końcu, gdzie odległości są mniejsze.

Trudniej. Podniesienie drągów na niskich cavaletti (najniższy stopień), co znacząco zwiększa pracę mięśni grzbietu i zadu. Albo drągi ułożone na kole dwudziestometrowym w kłusie, gdzie musisz utrzymać dokładny tor, żeby odległości się zgadzały. Więcej wariantów pracy na drągach opisałam we wpisie o ćwiczeniach dla skoczków — sporo z nich świetnie działa również w treningu ujeżdżeniowym.

15. Jazda bez strzemion

Cel. Głębszy, bardziej niezależny dosiad. Bez strzemion nie da się oprzeć na nodze, więc równowagę musisz znaleźć w miednicy — a to dokładnie ta umiejętność, której potem używasz przy każdym półzatrzymaniu.

Jak wykonać. Zdejmij strzemiona z zamków albo skrzyżuj puśliska przed sobą na kłębie (skrzyżowanie działa lepiej, bo strzemiona nie obijają boków konia). Zacznij od pięciu minut stępa, potem serie kłusa po pięć–dziesięć kroków, przeplatane stępem. Nie próbuj wysiadywać dziesięciu minut kłusa za pierwszym razem. W galopie, jeśli koń jest spokojny, zacznij od pół okrążenia. Dobrze, jeśli pierwsze takie sesje odbywają się na lonży — wtedy w ogóle nie musisz zajmować się sterowaniem.

Na co zwrócić uwagę. Rozluźnij biodra i pozwól nogom opaść długo w dół, zamiast zaciskać kolana. Zaciśnięte kolano wypycha cię w górę przy każdym odbiciu. Pilnuj, żeby ręka pozostała niezależna — najczęstszym odruchem przy utracie równowagi jest chwycenie się wodzy, co koń przypłaca pyskiem. Trzymaj się grzywy albo przedniego łęku, jeśli musisz.

Typowe błędy. Zbyt długie serie i w efekcie kilkudniowy ból pleców, który zniechęca na miesiąc. Jazda bez strzemion na koniu, który akurat ma gorszy dzień. Napinanie brzucha zamiast utrzymywania miękkiego, głębokiego oddechu. Odchylanie się do tyłu, co wygląda na „głęboki dosiad", a jest zwykłym siedzeniem na krzyżu i uderza w koński grzbiet.

Łatwiej. Sam stęp bez strzemion, dziesięć minut, w każdym treningu przez dwa tygodnie. To niepozorna praca, która robi bardzo dużo. Można też jeździć ze strzemionami, ale wyjmować z nich stopy tylko na krótkie odcinki.

Trudniej. Kłus wysiadywany bez strzemion przez całe okrążenie, potem przejścia kłus–galop–kłus bez strzemion, a docelowo cała rozgrzewka bez strzemion. Wariant ekstremalny to bez strzemion i z ramionami rozłożonymi w bok — świetne, bezlitosne ćwiczenie na równowagę.

16. Stęp w terenie jako regeneracja

Cel. Regeneracja psychiczna i fizyczna, budowanie kondycji podstawowej i pewności siebie konia. Trening ujeżdżeniowy jest z natury powtarzalny i mocno obciąża psychikę konia; wyjście w teren jest odtrutką, której nie zastąpi żaden dzień wolny w boksie.

Jak wykonać. Raz w tygodniu, a najlepiej dwa razy, wyjdź na czterdzieści do sześćdziesięciu minut stępa w teren. Na luźnej wodzy, w wygodnym dosiadzie, po zmiennym podłożu, z podjazdami i zjazdami, jeśli są dostępne. Nie prowadź żadnego ćwiczenia. Podjazdy pod górę w stępie wzmacniają zad wyraźnie skuteczniej niż ta sama praca na płaskim, więc jeśli w okolicy jest choćby łagodne wzniesienie, korzystaj.

Na co zwrócić uwagę. Bezpieczeństwo: kask zawsze, kamizelka odblaskowa przy drogach, telefon przy sobie, a nie w torbie przy siodle. Nie wychodź sama w teren na koniu, którego dopiero poznajesz. Sprawdzaj podłoże — twarde, zmarznięte drogi obciążają stawy bardziej niż praca na miękkim placu. Na zjazdach jedź prosto i pozwól koniowi znaleźć własną równowagę, zamiast go podtrzymywać wodzą.

Typowe błędy. Traktowanie terenu jako „nie-treningu" i skracanie go, gdy brakuje czasu. To zwykle pierwsza rzecz, która wypada z planu, i ostatnia, która powinna. Robienie w terenie kolejnej jednostki wysiłkowej — długie galopy po polach są fajne, ale to zupełnie inny cel niż regeneracja. Wychodzenie w teren wyłącznie wtedy, gdy koń jest zmęczony po ciężkim treningu.

Łatwiej. Jeśli koń boi się terenu, wychodź z towarzystwem spokojnego, doświadczonego konia i zaczynaj od dwudziestu minut w znanej okolicy. Można też zacząć od prowadzenia w ręku.

Trudniej. Dołóż elementy pracy: kilka odcinków kłusa pod górę, przejścia stęp–kłus na nierównym podłożu, jazdę wzdłuż rowu. Teren świetnie się nadaje do ćwiczenia reakcji na pomoce w warunkach, w których koń ma dużo bodźców. Warto przy okazji pamiętać, że regularny ruch poza ujeżdżalnią i czas w stadzie to dwa filary dobrostanu konia, a koń, któremu dobrze się żyje, uczy się szybciej.

Ćwiczenia boczne i praca nad zebraniem (17–20)

Do tej grupy dochodzi się później i wolniej, niż większość ludzi by chciała. Ćwiczenia boczne wymagają, żeby koń był rozluźniony, szedł w stałym kontakcie i reagował na łydkę bez dyskusji — inaczej zamiast gimnastyki wychodzi z nich chaos. Jeżeli twój koń nie utrzymuje jeszcze równego rytmu na wolcie dziesięciometrowej, zostań przy poprzednich szesnastu ćwiczeniach jeszcze kilka tygodni. Nic nie stracisz.

17. Ustąpienie od łydki

Cel. Nauczyć konia reagowania na łydkę ruchem w bok, poprawić rozluźnienie i wprowadzić pojęcie ruchu na dwóch śladach. To pierwsze ćwiczenie boczne, którego uczę, bo jest jedynym, w którym koń idzie prawie prosto — zgięcie jest minimalne, a ustawienie przeciwne do kierunku ruchu.

Jak wykonać. Najprostsza wersja: jedziesz stępem wzdłuż linii środkowej, ustawiasz konia lekko w prawo (samo ustawienie w potylicy, tak żebyś widziała brzeg prawego oka) i prawą łydką, przesuniętą lekko za popręg, prosisz o ruch w lewo, w stronę ściany. Koń idzie do przodu i w bok, krzyżując nogi. Zewnętrzna wodza kontroluje, żeby bark nie wyprzedził zadu. Zrób sześć–osiem kroków, wyprostuj, jedź prosto. Druga popularna wersja: z długiej ściany w stronę linii środkowej pod kątem około trzydziestu stopni.

Na co zwrócić uwagę. Ciało konia pozostaje niemal proste — zgina się tylko potylica. Ruch idzie do przodu i w bok, a nie w bok kosztem przodu; jeżeli koń przestaje iść naprzód, zmniejsz kąt. Przód i zad mają przesuwać się równomiernie. Najczęściej wyprzedza przód, bo jeździec wspomaga się wodzą.

Typowe błędy. Za duże ustawienie szyi, przez które koń wypada barkiem. Zbyt duży kąt — koń zamiast krzyżować nogi po prostu przesuwa się bokiem, tracąc impuls. Ustąpienie robione jedną, ciągle dociskaną łydką zamiast serią impulsów zsynchronizowanych z krokiem. Kończenie ćwiczenia dopiero wtedy, gdy koń dojdzie do ściany, zamiast wtedy, gdy da dobrą odpowiedź.

Łatwiej. Ustąpienie w stępie wzdłuż ściany, gdzie ściana ogranicza kąt. Albo ustąpienie na kole: rozszerzanie koła z szesnastu na dwadzieścia metrów, co jest w praktyce łagodnym ustąpieniem od wewnętrznej łydki.

Trudniej. Ustąpienie w kłusie na całej przekątnej, z zachowaniem stałego kąta i rytmu. Albo zygzak: sześć kroków ustąpienia w jedną stronę, wyprostowanie, sześć kroków w drugą. Dopiero to pokazuje, jak szybko potrafisz przełożyć pomoce.

18. Łopatka do wewnątrz

Cel. Wyprostowanie, zebranie i dociążenie wewnętrznej tylnej nogi. Jeśli miałabym wskazać jedno ćwiczenie gimnastyczne o największej wartości, byłaby to łopatka do wewnątrz. Poprawia praktycznie wszystko: prostość, zgięcie, podstawienie zadu, a przy okazji uczy jeźdźca oddzielać pracę barków od pracy zadu.

Jak wykonać. Jedziesz kłusem po długiej ścianie. W narożniku rozpoczynasz wolty dziesięciometrowej i po pierwszych dwóch–trzech krokach, zamiast dokończyć koło, prowadzisz konia dalej wzdłuż ściany, zachowując zgięcie z wolty. Przód schodzi z toru do wewnątrz, zad zostaje na ścianie, koń idzie po trzech śladach z ustawieniem w kierunku przeciwnym do ruchu. Zacznij od sześciu–ośmiu kroków, potem wyprostuj i jedź dalej normalnie.

Na co zwrócić uwagę. Kąt jest mniejszy, niż ci się wydaje — około trzydziestu stopni, czyli koń jest ledwo zdjęty ze ściany. Zgięcie ma być w całym ciele, nie tylko w szyi. Wewnętrzna łydka utrzymuje ruch i zgięcie, zewnętrzna kontroluje zad, zewnętrzna wodza reguluje kąt, wewnętrzna tylko ustawia. Tempo nie może spaść, choć krok naturalnie robi się nieco krótszy.

Typowe błędy. Za duży kąt, przy którym koń zaczyna iść bokiem zamiast do przodu. Zgięcie tylko w szyi, przy sztywnym tułowiu — najczęstsza wersja „prawie łopatki", która nie daje żadnego efektu gimnastycznego. Utrata rytmu. Robienie ćwiczenia przez całą długą ścianę u konia, który utrzyma je przez pięć kroków; lepiej pięć dobrych niż piętnaście rozsypanych.

Łatwiej. W stępie, przez cztery–pięć kroków, z wyjściem na wolcie. Można też zacząć od „ramienia przed ścianą" — bardzo małego kąta, przy którym przód schodzi z toru o pół śladu.

Trudniej. Łopatka do wewnątrz na kole, na linii środkowej bez wsparcia ściany, albo w galopie. Bardzo dobra kombinacja: łopatka do wewnątrz przez pół ściany, potem wolta dziesięciometrowa, potem znów łopatka — sprawdza, czy zgięcie jest trwałe, czy tylko chwilowe.

19. Trawers i renwers

Cel. Zgięcie i zebranie z drugiej strony niż łopatka. W trawersie i renwersie koń jest zgięty w kierunku ruchu, co mocniej angażuje zad i przygotowuje do bardziej zaawansowanych ruchów bocznych.

Jak wykonać. Trawers: jedziesz wzdłuż ściany, przód zostaje na ścianie, zad przesuwasz do wewnątrz zewnętrzną łydką, koń jest zgięty w kierunku ruchu. Renwers to figura odwrotna: zad przy ścianie, przód do wewnątrz, zgięcie w stronę ściany. Najprościej wejść w trawers z narożnika albo z wolty: kończysz woltę i zamiast wyprostować, zostawiasz zgięcie i przesuwasz zad do wewnątrz. Zacznij w stępie, po sześć kroków, w obie strony.

Na co zwrócić uwagę. Kąt niewielki — zad zejdzie z toru o mniej więcej pół konia. Głowa i szyja mają pozostać na linii ruchu; jeśli szyja wygina się mocniej niż reszta ciała, ćwiczenie traci sens. Zgięcie boczne pochodzi z żeber, a odpowiada za nie wewnętrzna łydka jako podpora, mimo że to zewnętrzna przesuwa zad.

Typowe błędy. Mylenie trawersu z „koniem, któremu ucieka zad" — jeśli zad wypada bez twojego udziału i bez zgięcia, to nie jest trawers, tylko usterka. Zbyt duży kąt, przy którym koń traci równowagę i rytm. Przechylanie się jeźdźca w stronę przeciwną do ruchu, żeby „zrobić miejsce" zadowi. Zbyt długie odcinki: to obciążające ćwiczenie, sześć–osiem kroków w serii wystarczy.

Łatwiej. Trawers w stępie, cztery kroki, wyjście na woltę. Renwers jest zwykle trudniejszy w odbiorze dla jeźdźca, więc zostaw go na później i najpierw utrwal trawers.

Trudniej. Trawers w kłusie na całej ścianie, potem sekwencja łopatka do wewnątrz — prosto — trawers na tej samej ścianie. To ćwiczenie kombinowane bardzo dobrze pokazuje, czy panujesz nad barkami i zadem osobno. Kolejny krok to ciąg ukośny, ale przy nim naprawdę warto mieć instruktora.

20. Kontrgalop

Cel. Równowaga, prostość i zebranie w galopie. Kontrgalop to galop z nogi zewnętrznej względem kierunku jazdy — jedziesz w lewo, a koń galopuje z prawej nogi. Wymaga od konia utrzymania równowagi w niewygodnej konfiguracji, przez co świetnie wzmacnia zad i uczy prostości.

Jak wykonać. Najłatwiejsze wejście: galopujesz z prawej nogi po prawej ręce, na wysokości litery zjeżdżasz w łagodną pętlę do wewnątrz (na trzy–pięć metrów od ściany) i wracasz na ścianę, cały czas w tym samym galopie. Koń przez chwilę galopuje po łuku w lewo z prawej nogi. Kiedy to działa, spróbuj krótkiej ściany w kontrgalopie: jedziesz przekątną, na końcu wchodzisz w krótką ścianę bez zmiany nogi.

Na co zwrócić uwagę. Ustawienie pozostaje w stronę nogi, z której koń galopuje — czyli w kontrgalopie w lewo koń jest lekko ustawiony w prawo. Łuki muszą być łagodne. Kontrgalop na zbyt ciasnym łuku kończy się zmianą nogi z tyłu, a to najgorsze, czego można konia nauczyć, bo galop rozjeżdżony jest znacznie trudniejszy do naprawy niż brak kontrgalopu. Rytm i skok galopu mają zostać takie same.

Typowe błędy. Za ciasny łuk. Przechylanie jeźdźca do wewnątrz zakrętu, przez co koń traci równowagę i zmienia nogę. Wykonywanie kontrgalopu na koniu, który nie ma jeszcze pewnego, zbalansowanego galopu roboczego. Zbyt długie odcinki na początku — pół krótkiej ściany to na start bardzo dużo.

Łatwiej. Bardzo płytka pętla, na metr–dwa od ściany, przez pół długiej ściany. Możesz też wjechać w narożnik po skosie, ścinając go, żeby łuk był jak najłagodniejszy.

Trudniej. Całe okrążenie w kontrgalopie. Serpentyna trzyłukowa, w której środkowy łuk jest kontrgalopem. Koło dwudziestometrowe w kontrgalopie — to już wymaga naprawdę dobrego zebrania i konia, który pewnie utrzymuje własną równowagę.

Jak ułożyć tydzień treningowy

Dwadzieścia ćwiczeń to za dużo na jeden tydzień i o wiele za mało na cały sezon, jeśli robić je bez planu. Zasada, którą powtarzam uczniom: w tygodniu ma się znaleźć jeden trening wymagający, dwa średnie, jeden lekki i minimum jeden dzień bez jazdy. Koń buduje się w odpoczynku, nie w wysiłku.

Jeżeli jeździsz trzy razy w tygodniu, a nie sześć, to nie skracaj proporcjonalnie wszystkiego — zrób jeden trening wymagający, jeden średni i jeden lekki, i pilnuj, żeby ten lekki naprawdę był lekki. Najczęstszy błąd amatorów to trzy jazdy w tygodniu, z których każda jest „porządna", i koń, który po sześciu tygodniach chodzi gorzej niż na starcie.

W skali miesiąca warto mieć jeden temat przewodni. Przez cztery tygodnie pracujesz nad prostością — wtedy ćwiczenia 1, 3, 4, 9 i 17 wracają w każdym treningu, a reszta jest dodatkiem. Kolejny miesiąc: reaktywność, czyli 10, 11, 12. Potem gimnastyka boczna. Taki rytm daje efekty, których nie da przypadkowe wybieranie ćwiczeń „na dziś".

Jak trenować samodzielnie i nie zepsuć więcej, niż się naprawi

Samodzielna praca ma jedną wielką zaletę — uczy myśleć — i jedną wielką wadę: nie widzisz siebie. Kilka rzeczy, które sporo w tym pomagają.

Miej plan przed wsiadaniem. Trzy zdania na kartce albo w telefonie: co robię, po czym poznam, że wyszło, ile na to daję czasu. Bez tego trening rozpływa się w jeżdżeniu wzdłuż ściany.

Nagrywaj. Telefon na statywie w rogu ujeżdżalni, dwie minuty ćwiczenia, obejrzenie po zsiadaniu. To najtańsza korekta, jaka istnieje. Zwłaszcza ćwiczenia boczne wyglądają zupełnie inaczej z siodła niż z ziemi.

Kończ na dobrym. Kiedy coś wyjdzie lepiej niż zwykle — schodzisz z tematu. Nie „jeszcze raz, żeby utrwalić". Koń zapamiętuje ostatnie powtórzenie najlepiej i warto, żeby to było to udane.

Rób przerwy w stępie. Po każdym trudniejszym zadaniu dwie–trzy minuty stępa na luźnej wodzy. To nie strata czasu, tylko moment, w którym koń przetwarza to, czego się nauczył.

Umów rewizję. Nawet jeśli trenujesz głównie sama, jeden trening z instruktorem co dwa–trzy tygodnie wystarczy, żeby wyłapać nawyki, zanim się zabetonują. To jest dokładnie ten format, w którym pracuję z większością osób w Piasecznie i okolicach — szczegóły są w opisie oferty, a stawki w cenniku.

Siedem błędów, które widzę najczęściej

1. Za krótka rozgrzewka. Piętnaście minut zamiast dwudziestu pięciu i potem dziwienie się, że koń „dziś nie chce".
2. Praca ręką zamiast nogą. Sylwetka robiona wodzą wygląda przez chwilę dobrze i psuje konia na miesiące.
3. Za dużo powtórzeń. Ćwiczenie powtarzane dwudziesty raz przestaje uczyć, a zaczyna męczyć i zniechęcać.
4. Trenowanie tylko lepszej strony. Bo w tę wychodzi ładnie i jest przyjemniej. Gorsza strona potrzebuje więcej czasu, nie mniej.
5. Brak celu na dany dzień. Trening bez pytania nie może mieć odpowiedzi.
6. Ignorowanie sygnałów fizycznych. Utrzymująca się niechęć do jednego kierunku, skracanie kroku, wrażliwość na dotyk grzbietu — to sprawa dla weterynarza i rymarza, nie dla kolejnej serii ćwiczeń.
7. Porównywanie się. Koń obok robi łopatkę, twój jeszcze nie. To nie jest wyścig, tylko dwa różne zwierzęta o różnej budowie i historii.

Podsumowanie

Ujeżdżenie nie polega na kolekcjonowaniu figur, tylko na tym, żeby koń chodził lepiej, dłużej i chętniej, niż chodziłby bez nas. Dwadzieścia ćwiczeń z tej listy to narzędzia do tego celu — nie lista osiągnięć do odhaczenia. Jeśli po miesiącu pracy twój koń wchodzi w narożniki, trzyma tempo na przekątnej i chętnie sięga szyją w dół, kiedy oddasz wodze, to zrobiłaś więcej niż osoba, która w tym samym czasie nauczyła się byle jakiego trawersu.

Zanim zamkniesz tę stronę, przejdź przez listę kontrolną. Jeśli na wszystkie punkty odpowiesz „tak", twój najbliższy trening będzie miał sens.

A jeśli po tej lekturze masz wrażenie, że kilku rzeczy nie da się nauczyć z tekstu — masz rację. Dosiadu, wyczucia momentu na półzatrzymanie i tego, jak duży ma być kąt w łopatce, nie przeczytasz z ekranu. Prowadzę treningi w Piasecznie i okolicach Warszawy, dla dzieci i dorosłych, na koniach własnych i naszych. Zadzwoń pod 608 104 838 albo napisz przez formularz i powiedz, nad czym chcesz popracować — resztę ułożymy razem.